📚 Η Ιόνιος Βιβλιοθήκη Συνομιλεί
Συζητήσεις με ανθρώπους της τέχνης, της επιστήμης και του πολιτισμού

Η Ιόνιος Βιβλιοθήκη εγκαινιάζει μια νέα στήλη αφιερωμένη στους ανθρώπους που δημιουργούν, ερευνούν, εμπνέουν και συμβάλλουν στον πολιτισμό. Μέσα από συζητήσεις με συγγραφείς, καλλιτέχνες, επιστήμονες και ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, επιδιώκουμε να γνωρίσουμε καλύτερα το έργο τους, τις πηγές της έμπνευσής τους και τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από τη δημιουργική τους πορεία.

🗣️ Πρώτη μας καλεσμένη η Χριστίνα Φίλιππα
με αφορμή την έκδοση του νέου της βιβλίου
«Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996): Πρωτοπόροι Επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ».

Μέσα από την έρευνά της αναδεικνύει τη ζωή και το έργο δύο σημαντικών προσωπικοτήτων της ελληνικής επιστημονικής κοινότητας, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της ιστορίας της επιστήμης στη χώρα μας.

Λίγα λόγια για τη Χριστίνα Φίλιππα
Η Χριστίνα Φίλιππα είναι ερευνήτρια και συγγραφέας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιστορία, την επιστήμη και την ανάδειξη σημαντικών προσωπικοτήτων του ελληνικού χώρου. Μέσα από το έργο της αξιοποιεί αρχειακές πηγές και ιστορικά τεκμήρια, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της νεότερης ελληνικής ιστορίας και της επιστημονικής δράσης στην Ελλάδα. Έχει συγγράψει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία «Οδωνυμία Φιλοθέης: Η ιστορία καθ’ οδόν», τον θεατρικό συγγραφέα Πανάγο Μελισσιώτη, καθώς και το έργο «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996): Πρωτοπόροι Επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ».

🗣️ Συνέντευξη

Ερώτηση: Τι ήταν εκείνο που σας έκανε να νιώσετε, ήδη από την πρώτη επαφή με το υλικό, ότι η Ζωή Μελά έπρεπε να «επιστρέψει» ιστορικά στο προσκήνιο;

Aπάντηση: Η Μελά ήταν η πρώτη γυναίκα που σπούδασε, το 1919, στο νεοσύστατο τμήμα Χημείας του Ελληνικού Πανεπιστημίου. Το δικό μου ερευνητικό ενδιαφέρον αφορά τις πρώτες γυναίκες που γράφτηκαν στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο, από το 1890, χρονολογία που εγγράφεται η πρώτη και μοναδική φοιτήτρια, έως το 1920. Μελετώντας, διαπίστωσα ότι ήταν η κόρη του Μακεδονομάχου, Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη, πληροφορίες που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον.

 Όταν διαπίστωσα ότι ήταν παντρεμένη με τον Αιγιώτη γιατρό, Γεώργιο Ιωαννίδη, καθώς έχω ιδιαίτερα συναισθηματικούς δεσμούς με το Αίγιο, στρώθηκα στη δουλειά. Στο πλαίσιο μάλιστα αυτής της έρευνας, είχα συνδιοργανώσει το 2018 με τον «Σύνδεσμο Φιλολόγων Αιγιαλείας και Καλαβρύτων» και την «Ένωση Γυναικών Ελλάδας» (ΕΓΕ), Παράρτημα Αιγίου, ομιλία για τις πρώτες Αιγιώτισσες που σπούδασαν στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο. Μάλιστα στις πρωτοπόρες φοιτήτριες από Αίγιο υπάρχει και μία Κεφαλλονίτικης καταγωγής: 

Η Αικατερίνη Καββαδία του Γερασίμου (σιδηροδρ. υπάλληλος) που δηλώνει πατρίδα της το Αργοστόλι και αποφοίτησε απ’ το Γυμνάσιο Αιγίου. Το 1918, σε ηλικία 17 ετών, γράφτηκε στη Φαρμακευτική Σχολή. Έλαβε πτυχίο το 1922-23. Τα υπόλοιπα θα βοηθήσετε εσείς να ανακαλύψουμε για την συμπατριώτισσά σας. 

πάντηση: Η Μελά ήταν η πρώτη γυναίκα που σπούδασε, το 1919, στο νεοσύστατο τμήμα Χημείας του Ελληνικού Πανεπιστημίου. Το δικό μου ερευνητικό ενδιαφέρον αφορά τις πρώτες γυναίκες που γράφτηκαν στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο, από το 1890, χρονολογία που εγγράφεται η πρώτη και μοναδική φοιτήτρια, έως το 1920. Μελετώντας, διαπίστωσα ότι ήταν η κόρη του Μακεδονομάχου, Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη, πληροφορίες που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον. Όταν διαπίστωσα ότι ήταν παντρεμένη με τον Αιγιώτη γιατρό, Γεώργιο Ιωαννίδη, καθώς έχω ιδιαίτερα συναισθηματικούς δεσμούς με το Αίγιο, στρώθηκα στη δουλειά. Στο πλαίσιο μάλιστα αυτής της έρευνας, είχα συνδιοργανώσει το 2018 με τον «Σύνδεσμο Φιλολόγων Αιγιαλείας και Καλαβρύτων» και την «Ένωση Γυναικών Ελλάδας» (ΕΓΕ), Παράρτημα Αιγίου, ομιλία για τις πρώτες Αιγιώτισσες που σπούδασαν στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο. Μάλιστα στις πρωτοπόρες φοιτήτριες από Αίγιο υπάρχει και μία Κεφαλλονίτικης καταγωγής: Η Αικατερίνη Καββαδία του Γερασίμου (σιδηροδρ. υπάλληλος) που δηλώνει πατρίδα της το Αργοστόλι και αποφοίτησε απ’ το Γυμνάσιο Αιγίου. Το 1918, σε ηλικία 17 ετών, γράφτηκε στη Φαρμακευτική Σχολή. Έλαβε πτυχίο το 1922-23. Τα υπόλοιπα θα βοηθήσετε εσείς να ανακαλύψουμε για την συμπατριώτισσά σας.

Ερώτηση: Το βιβλίο σας παρουσιάζει ένα ζευγάρι που έζησε και εργάστηκε κόντρα στα στερεότυπα της εποχής του. Πώς αποτυπωνόταν αυτή η στάση στην προσωπική και επαγγελματική τους ζωή κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930;

Απάντηση: Εμπράκτως. Έκαναν οικογένεια αλλά δεν εγκατέλειψαν την επαγγελματική τους σταδιοδρομία. Μη λησμονούμε ότι τα κορίτσια των αστικών οικογενειών, δεν ήταν και πολύ τιμητικό, κυρίως μετά το γάμο τους, να εργάζονται.

 

 

Ερώτηση: Πόσο ριζοσπαστική θεωρείτε ότι ήταν η επιλογή της Ζωής Μελά να ακολουθήσει τη Χημεία το 1919, σε μια περίοδο όπου ελάχιστες γυναίκες είχαν πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση;

Απάντηση: Η επιλογή της Μελά να σπουδάσει Χημεία και η επιθυμία της να εργαστεί ήταν όντως ριζοσπαστική για πολλούς λόγους. Οι υποψήφιες φοιτήτριες,  κυρίως των θετικών επιστημών  αντιμετώπιζαν μεγάλες δυσκολίες διότι δημόσια γυμνάσια θηλέων δεν υπήρχαν μέχρι το 1917 και η προετοιμασία στα Παρθεναγωγεία, που μόνο εκεί είχαν πρόσβαση όσα κορίτσια ήθελαν να αποκτήσουν περισσότερες γνώσεις, ήταν ελλιπέστατη. Τα κορίτσια έπρεπε να κάνουν κατ΄οίκον μαθήματα για να συμπληρώσουν κενά. Επίσης, οι επαγγελματικοί διέξοδοι ήταν ελάχιστες εκείνα τα χρόνια. Όσο για την Χημεία, ήταν σχεδόν άγνωστη και απαξιωμένη επιστήμη ακόμα και από τη βιομηχανία. Μεταξύ αυτών των υπαρκτών προβλημάτων γινόταν προσπάθεια να επιβληθεί ως επιστημονική η άποψη ότι η ενασχόληση  με τους κλάδους των μαθηματικών και φυσικών επιστημών εμπεριέχει κινδύνους για την υγεία και τις αναπαραγωγικές λειτουργίες των γυναικών. Σε μία κοινωνία που αταλάντευτα πίστευε ότι νομοτελειακά ο ρόλος των κοριτσιών είναι της οικοδέσποινας και της μητέρας, αντιλαμβάνεστε τί σήμαινε η επιθυμία να εργαστείς και όχι μόνο να σπουδάσεις.

Ερώτηση: Η Ζωή Μελά και ο Γιώργος Ιωαννίδης υπήρξαν όχι μόνο σύζυγοι αλλά και συνάδελφοι σε έναν έντονα ανδροκρατούμενο χώρο. Πώς θα περιγράφατε τη σχέση και τη συνεργασία τους; Λειτούργησαν περισσότερο ως συνοδοιπόροι, ως συμπληρωματικές προσωπικότητες ή ως δύο παράλληλες επιστημονικές διαδρομές;

Απάντηση: Λειτούργησαν εξαιρετικά αρμονικά και ως συνοδοιπόροι και ως  συμπληρωματικές προσωπικότητες αλλά και ως δύο αυτόνομοι επιστήμονες. Το διαπίστωσα στην πορεία της έρευνας μου και αισθάνθηκα ότι η βιογράφηση και των δύο σε μία έκδοση, ήταν αναπόφευκτη.

 Ερώτηση: Ποιο ήταν το κλίμα και η σημασία του Ινστιτούτου Παστέρ εκείνη την εποχή και με ποιον τρόπο η παρουσία της Ζωής Μελά και του Γιώργου Ιωαννίδη συνέβαλε στην πορεία του;

Απάντηση: Η δημιουργία του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ ήταν τεράστια. Τεράστια! Ιδρύθηκε σε μία εποχή που η χώρα είχε πολλά προβλήματα ανοιχτά, λόγω της Μικρασιατικής Καταστροφής και της αθρόας έλευσης προσφύγων, όχι μόνο από την Μικρασία αλλά και από την Ανατολική Θράκη, μη την λησμονούμε. Οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης, έλλειψη στέγης, νερού, αποχετευτικού δικτύου και η ανεργία, είχαν δημιουργήσει μία κατάσταση οικτρή την οποία το εξουθενωμένο οικονομικά κράτος αδυνατούσε να αντιμετωπίσει. Ο προσφυγικός πληθυσμός, άνθρωποι οι περισσότεροι υποσιτισμένοι, εξουθενωμένοι σωματικά και ψυχικά, συνωστισμένοι στους καταυλισμούς, ευρίσκονταν εκτεθειμένοι στις επιδημικές νόσους, όπως η πανώλη, η χολέρα, ο εξανθηματικός τύφος, η ελονοσία, η φυματίωση, και ο Δάγκειος πυρετός, οι οποίες σάρωναν και αποδεκάτιζαν πληθυσμούς στο πέρασμά τους.

Ερώτηση: Η προσωπική επαφή με τη Ναταλία Ιωαννίδη και το οικογενειακό αρχείο που σας εμπιστεύτηκε τι σας αποκάλυψε που δεν θα μπορούσατε να αντλήσετε από τις επίσημες πηγές;

Απάντηση: Η προσωπική επαφή με την κόρη τους, Ναταλία Ιωαννίδη, ήταν ευλογία. Η ίδια ήταν, κυρίως, η επίσημη πηγή. Είχε ένα τεράστιο και πολύ καλά ταξινομημένο αρχείο και λέω «είχε», διότι πλέον το έχει δωρίσει στο Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ), όπου φυλάσσεται ως «Αρχείο Οικογενείας Παύλου Μελά-Ναταλίας Δραγούμη, δωρεά Ναταλίας Ιωαννίδη». Δεύτερον γνώρισα μία υπέροχη γυναίκα, με εξαιρετική μνήμη και λόγο, η οποία πρόθυμα μου παρείχε τις πληροφορίες που ήθελα για γεγονότα και πρόσωπα τα οποία συναντούσα στην πορεία της έρευνας αλλά και να μου επιβεβαιώνει ή να μου διαψεύδει φήμες, για να μπορέσω να καταγράψω τις βιογραφίες δίχως μυθοπλασίες.

Ερώτηση: Υπήρξε κάποιο εύρημα στα αρχεία που σας συγκίνησε ιδιαίτερα ή σας εξέπληξε κατά τη διάρκεια της έρευνας;

Απάντηση: Πολλά!  Κυρίως η αυτόνομη και πολυσχιδής προσωπικότητα της Μελά. Υπήρξε η μοναδική γυναίκα στην ομάδα των οκτώ ανδρών συναδέλφων της που ίδρυσαν το Σύλλογο Ελλήνων Χημικών, όπως επίσης οι μακροχρόνιοι αγώνες της για τα δικαιώματα των Ελλήνων Χημικών και κυρίως των γυναικών Χημικών.

 

Ερώτηση: Ο Γιώργος Ιωαννίδης παρέμεινε σχετικά άγνωστος ακόμη και στον τόπο καταγωγής του, το Αίγιο. Πιστεύετε ότι αυτό οφειλόταν στην προσωπικότητά του, στις συνθήκες της εποχής ή στο γεγονός ότι η επιστημονική έρευνα στην Ελλάδα δεν είχε τότε τον δημόσιο χαρακτήρα που διαθέτει σήμερα;

Απάντηση: Πρωτίστως οφειλόταν στην σεμνή και σοβαρή προσωπικότητά του. Το ίδιο ισχύει και για τη Ζωή Μελά. Οι συνθήκες της εποχής ήταν διαφορετικές από την άποψη ότι δεν υπήρχαν τόσα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (εφημερίδες, τηλεόραση, ιστότοποι). Όμως και στην εποχή τους όπως σε όλες τις εποχές, υπήρχαν άνθρωποι που ήταν εξαιρετικά επικοινωνιακοί, που αγαπούσαν  και επεδίωκαν την προβολή. Ο Ιωαννίδης και η Μελά όχι απλώς δεν την επεδίωξαν, αλλά την απέφυγαν διότι δεν εύρισκαν νόημα στην αυτοπροβολή τους.

Ερώτηση: Σας έκανε εντύπωση το πόσο επίκαιρες ακούγονται σήμερα οι απόψεις του Γιώργου Ιωαννίδη για τη δημόσια υγεία και τα εμβόλια;

Απάντηση: Οι απόψεις του για τη Δημόσια υγεία και την πανεπιστημιακή εκπαίδευση ήταν πρωτοπόρες. Ο αγώνας του για να επιβάλει το εμβόλιο της φυματίωσης, το BCG, όταν ακόμα και γιατροί δυσπιστούσαν, αποδεικνύει ότι ο Ιωαννίδης ήταν 50-70 χρόνια μπροστά από την εποχή του.

Ερώτηση: Μελετώντας τόσο βαθιά τη ζωή της Ζωής Μελά, θεωρείτε ότι οι γυναίκες στην επιστήμη εξακολουθούν ακόμη και σήμερα να έρχονται αντιμέτωπες με στερεότυπα, έστω και με πιο σύγχρονες μορφές;

Απάντηση: Γενικώς οι γυναίκες έρχονται αντιμέτωπες με στερεότυπα και όχι μόνο οι γυναίκες-επιστήμονες. Στην εποχή μας, όμως, ευθυνόμαστε και οι ίδιες για την διαιώνιση τους. Αν δεν παραδεχτούμε ότι έχουμε μερίδιο ευθύνης μεγάλο και συνεχίζουμε να τα ρίχνουμε όλα στους άνδρες, δεν θα εξαλείψουμε ποτέ τις πατριαρχικές αντιλήψεις.

Ερώτηση: Αν μια νέα φοιτήτρια Χημείας διάβαζε σήμερα την ιστορία της Ζωής Μελά, ποιο θεωρείτε ότι θα ήταν το σημαντικότερο μήνυμα που θα μπορούσε να κρατήσει;

Απάντηση: Ότι μόνο οι αγώνες που δεν δόθηκαν είναι σίγουρα χαμένοι.

 Ερώτηση: Το βιβλίο σας μοιάζει να λειτουργεί όχι μόνο ως βιογραφία αλλά και ως μια πράξη αποκατάστασης της μνήμης αυτών των δύο ανθρώπων. Ήταν ταυτόχρονα και ένας τρόπος να συνομιλήσετε με το σήμερα;

Απάντηση: Έχω την πεποίθηση ότι η σκόνη της ιστορίας δεν πρέπει να σκεπάζει προσωπικότητες που ωφέλησαν την επιστήμη και τον άνθρωπο και μπορούν διαχρονικά να αποτελούν παράδειγμα ευποιίας  για τους νεότερους,

Ερώτηση: Τι θεωρείτε ότι έχουμε ανάγκη να ακούσουμε σήμερα από την ιστορία της Ζωής Μελά και του Γιώργου Ιωαννίδη;

Απάντηση: Αυτό που είπε ο μέγας Ελύτης: «Ο καθείς και τα όπλα του». Ο καθένας μας να παραμείνει πιστός και άγρυπνος φύλακας στο ταξίδι του χρόνου υπερασπιζόμενος τις ιδέες και τις αρχές του.

Ερώτηση: Όταν φωτίζετε ανθρώπους που έμειναν εκτός των επίσημων ιστορικών αφηγήσεων, τι ανακαλύπτετε τελικά για την ίδια την κοινωνία της εποχής τους; Ίσως οι «μικρές» ιστορίες να λένε περισσότερα από τις «μεγάλες»;

Απάντηση: Οι μικρές ιστορίες είναι εκείνες που γράφουν την επίσημη ιστορία. Δίχως τις μικρές ιστορίες, αυτές δηλαδή που αναφέρονται σε επί μέρους γεγονότα, δεν θα μπορούσαμε να συνθέσουμε σωστά την μεγάλη ιστορία. Γιατί είναι αυτές που αποτελούν τον συνδετικό κρίκο μιας κοινωνίας.

Ερώτηση: Αισθάνεστε ότι αυτό το βιβλίο μπορεί να αλλάξει κάτι - έστω και σε τοπικό επίπεδο, στο Αίγιο ή στον χώρο της επιστημονικής ιστοριογραφίας; Υπήρξε κάποια αντίδραση που σας έκανε να νιώσετε ότι η μνήμη τους επέστρεψε πράγματι;

Απάντηση: Πιστεύω ότι η μνήμη δεν πρέπει ούτε να απολύεται, ούτε να απόλλυται. Σε τοπικό επίπεδο, η συζήτηση μαζί σας που γίνεται με αφορμή την έκδοση, όπως και η παρουσίαση που θα γίνει εδώ στην πατρίδα του Ιωαννίδη, σημαίνει ότι ήδη κάτι άλλαξε. Σε ευρύτερο πεδίο, υπήρχε ένα κενό στην επιστημονική βιβλιογραφία που καλύφθηκε. Άρα η μνήμη τους επέστρεψε αλλά στους αναγνώστες εναπόκειται η διατήρηση της πλέον.

Ερώτηση: Πόσο σας επηρεάζει προσωπικά η συνεχής επαφή με «ξεχασμένες» ζωές; Υπάρχουν στιγμές όπου η έρευνα παύει να είναι αμιγώς επιστημονική και γίνεται συναισθηματικά φορτισμένη;

Απάντηση:  Η έρευνα γενικότερα είναι ένα γοητευτικό ταξίδι γεμάτο εκπλήξεις όποιο και αν είναι το αντικείμενό της. Σε κάνει σοφότερο, σε μορφώνει και αναπόφευκτα δημιουργεί συγκινήσεις σε όλη την διάρκεια της πορεία της, όπως συνέβη και με το προηγούμενο βιβλίο μου για τον Αιγιώτη, αγράμματο κουρέα Πανάγο Μελισσιώτη που ήρθε στην Αθήνα και εξελίχθηκε σε σημαντικό θεατρικό συγγραφέα δραματικών ειδυλλίων.  

Ερώτηση: Ένας άνθρωπος με τη δική σας ερευνητική και συγγραφική ανησυχία δύσκολα μένει στάσιμος. Υπάρχουν ήδη νέα πρόσωπα ή ιστορίες που σας έχουν αρχίσει να σας «καλούν» προς το επόμενο βιβλίο;

Απάντηση: Εννοείται! Επειδή έχω αρθρογραφία που αφορά την Αθήνα του 19^ου αιώνα δημοσιευμένη σε ημερήσια δημοσιογραφικά σάιτ και εφημερίδες αλλά την έχω παρουσιάσει και στην Τηλεόραση της Βουλής, σκέφτομαι την έκδοση αυτών των άρθρων. Επίσης την έκδοση της έρευνάς μου με τις συγκλονιστικές συνεντεύξεις άγνωστων, «αόρατων» (όπως τις αποκαλώ) γυναικών της βιοπάλης την εποχή του Μεσοπολέμου, όπως οι πλύστρες, τα δουλικά, οι λαχειοπώλισσες, οι θυρωρίνες, οι καπελούδες και άλλες γυναίκες του μόχθου.

Σας ευχόμαστε το βιβλίο σας να είναι καλοτάξιδο!

Απάντηση: Σας ευχαριστώ πολύ! Ελπίζω να είναι με πολλούς συνταξιδιώτες, την Δευτέρα 22 Ιουνίου 2026, στο Εργατικό Κέντρο Αιγίου, στις 8 μ.μ με εξαιρετικούς ομιλητές.

 📚 Η Ιόνιος Βιβλιοθήκη ευχαριστεί θερμά τη Χριστίνα Φίλιππα για τη συμμετοχή της στη στήλη «Η Ιόνιος  Βιβλιοθήκη Συνομιλεί» και για τη γενναιόδωρη διάθεση να μοιραστεί μαζί μας την έρευνά της, τις σκέψεις και τις εμπειρίες της.

Η συμβολή της αποτελεί πολύτιμη προσθήκη στη νέα αυτή πρωτοβουλία, που στόχο έχει να αναδεικνύει ανθρώπους του πολιτισμού, της επιστήμης και της δημιουργίας, φωτίζοντας έργο και διαδρομές που αξίζει να παραμένουν ζωντανές στη συλλογική μνήμη.

Με χαρά αναμένουμε τις επόμενες δημιουργίες και ερευνητικά της βήματα, που είμαστε βέβαιοι ότι θα συνεχίσουν να εμπνέουν και να προσφέρουν γνώση.

 Της ευχόμαστε κάθε επιτυχία στο έργο της και καλή συνέχεια στη δημιουργική της πορεία.

📖 Το βιβλίο είναι διαθέσιμο και στη Βιβλιοθήκη μας για όσους επιθυμούν να το αναζητήσουν, να το γνωρίσουν καλύτερα, καθώς και για ανάγνωση και δανεισμό.