📚 Η Ιόνιος Βιβλιοθήκη Συνομιλεί
Συζητήσεις με ανθρώπους της τέχνης, της επιστήμης και του πολιτισμού
Η σειρά συνεντεύξεων «Η Ιόνιος Βιβλιοθήκη Συνομιλεί» συνεχίζεται, φιλοξενώντας προσωπικότητες που με το έργο, τη γνώση και τη δημιουργικότητά τους συμβάλλουν ουσιαστικά στα γράμματα, τις τέχνες, την επιστήμη και τον πολιτισμό.
Σε αυτή τη συνάντηση συνομιλούμε με τη συγγραφέα Αργυρώ Μαργαρίτη με αφορμή το νέο της βιβλίο Το «ΜΑΣΤΟΙΧΕΙΩ - ΤΟ ΔΑΚΡΥ ΤΟΥ ΣΚΙΝΟΥ» ένα εξαιρετικό ιστορικό μυθιστόρημα που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ
Ένα υπέροχο ταξίδι στη Χίο του 18ου αιώνα, γεμάτο μυστήριο, κρυμμένα μυστικά και δυνατά πάθη!
✍️ Η συγγραφέας
Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Νέα Ιωνία, διατηρώντας τρυφερές αναμνήσεις από τα παιδικά της χρόνια. Μεγαλώνοντας κατάλαβε ότι, πέρα από την οικογένεια, η γραφή και οι σπουδές ήταν τροφή και τρόπος επιβίωσης. Σπούδασε γαλλική και ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έκανε μεταπτυχιακό στη Σορβόνη, γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο της Μπεσανσόν, Ιστορία της Τέχνης στο Γαλλικό Ινστιτούτο και συμμετείχε στα διεθνή προγράμματα Lingua.
Μεγάλη της αγάπη το σχολείο, εργάστηκε στο Νυχτερινό Αχαρνών, στο Πειραματικό Λύκειο Αναβρύτων και τα τελευταία τρία χρόνια στο Ελληνικό Σχολείο των Βρυξελλών. Έχει εκδώσει έξι βιβλία, έχει γράψει σενάρια για τρία ντοκιμαντέρ, καθώς και τηλεοπτικά σενάρια.
Επειδή λατρεύει να είναι μαθήτρια, τώρα παρακολουθεί μαθήματα συγγραφής θεατρικών έργων, έχοντας κερδίσει ένα βραβείο για ένα μικρό μονόπρακτο.
Από τις Εκδόσεις ΨΥΧΟΓΙΟΣ κυκλοφορούν, επίσης, τα μυθιστορήματά της VINSANTO. ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΤΗΣ ΛΑΒΑΣ, ΓΕΡΣΗ. ΕΙΣΑΙ ΤΟ ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΤΟ ΑΙΜΑ ΜΟΥ και Η ΡΑΦΤΡΑ.
🗣Συνέντευξη
Ερώτηση: Ποιά ήταν η πρώτη εικόνα, η πρώτη φράση ή το πρώτο ιστορικό ερέθισμα που γεννήθηκε στο μυαλό σας και αποτέλεσε τον σπόρο για τη «Μαστοιχειώ»; Ξεκίνησε το βιβλίο από έναν χαρακτήρα, από ένα γεγονός ή από το ίδιο το «δάκρυ του σκίνου»;
Aπάντηση: Πριν χρόνια, όταν έγραφα τη Γέρση, ένα μικρασιάτικο μυθιστόρημα, έπρεπε να μάθω για τα καράβια εκείνης της εποχής του 1922. Δε θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ τη μαγεία, τον πλούτο και τα θαυμαστά που συνθέτουν τον κόσμο της θάλασσας και των ταξιδευτών της. Κάποιες πληροφορίες γίνονται αγκάθι και με το χρόνο πληγή, κι αυτό σημαίνει πως ήταν ανάγκη να τις μεταφέρω στο χαρτί. Έτσι, επέλεξα το χρονικό μεταίχμιο της μετάβασης από τα ιστιοφόρα στα ατμόπλοια και διάλεξα σαν τόπο τη Χίο γιατί εκείνους τους καιρούς το νησί κρατούσε τα σκήπτρα της ναυτιλίας.
Ερώτηση: Ο τίτλος του βιβλίου είναι ιδιαίτερα ποιητικός και συμβολικός. Τι αντιπροσωπεύει για εσάς το «δάκρυ του σκίνου» και πώς συνδέεται με τις ζωές των ηρώων σας;
Aπάντηση: Το δάκρυ του σκίνου που γίνεται μαστίχα είναι ένα μυστήριο. Ο σκίνος φύεται μόνο στο νότιο τμήμα του νησιού και πουθενά αλλού στον κόσμο. Αυτό, κατά τη δική μου ερμηνεία, σημαίνει πως κάτι παράξενο, μαγικό, αδιευκρίνιστο έχει το χώμα του νησιού που θρέφει αυτό το φυτό, η μοναδική οσμή της μαστίχας ζώνει τους ανθρώπους, μπαίνει στα ρουθούνια τους, διαφοροποιεί και «χειραγωγεί» τη στάση ζωής. Οι ήρωες αυτής της ιστορίας δεν θα μπορούσαν να δράσουν αλλιώς.
Ερώτηση: Πόσο δύσκολο ήταν να ισορροπήσετε ανάμεσα στην ιστορική ακρίβεια, τη μυθοπλασία και την εκτενή έρευνα που απαιτούσε η περίοδος 1798–1822;
Aπάντηση: Τίποτα δεν είναι δύσκολο όταν γράφεις. Το μόνο που χρειάζεται είναι να κάνεις λέξεις την ψυχή σου και να αφήσεις τους ήρωές σου να αυτονομηθούν. Να μην παρεμβαίνεις, να μην προσπαθείς να τους επιβάλεις το σωστό, το ηθικό, της εποχής σου το ηθικό. Αυτό σημαίνει πως όφειλα να γνωρίσω εκείνη τη χρονική περίοδο. Δυστυχώς, δεν ήταν εύκολο να έχω ζωντανές συζητήσεις με Χιώτες εκείνων των καιρών, αλλά κατάφερα να μιλήσω με δισέγγονα, να μου επιτρέψουν να διαβάσω πατρογονικά αρχεία. Και βέβαια, τεράστια έρευνα σε παλαιοβιβλιοπωλεία όπου ανακάλυψα θησαυρούς. Οπωσδήποτε χρειάστηκε να μελετήσω διδακτορικές μελέτες που υπάρχουν στο διαδίκτυο και αναφέρονται στη ναυτιλία, στα καράβια, στην εποχή. Επομένως, γνώρισα όσο καλύτερα μπορούσα εκείνη την ιστορική περίοδο, τα ήθη, τα έθιμα και τη γλώσσα του νησιού και άφησα τους ήρωές μου να δράσουν.
Ερώτηση: Υπήρξε κάποιο ιστορικό στοιχείο της Χίου ή της καλλιέργειας της μαστίχας που σας εξέπληξε ή σας συγκίνησε τόσο, ώστε να επηρεάσει την εξέλιξη της πλοκής ή τη διαμόρφωση κάποιου χαρακτήρα;
Aπάντηση: Ναι! Ο τρόπος καλλιέργειας της μαστίχα. Το τελετουργικό! Καθαρίζουν το χώμα γύρω από τον σκίνο. Ασπρίζουν και είναι τόσο καθαρό που μπορείς να ακουμπήσεις το ψωμί σου! Στα μέσα Ιουλίου, που τον λένε Γυαλιστή, αρχίζουν να κεντούν τον κορμό με τα κεντητήρια τους, ξέρουν πού και πόσο βαθειά. Το δέντρο πληγώνεται, πονάει κι αρχίζει να δακρύζει. Χύνεται στο δάκρυ στο λευκό τραπέζι της γης κι όταν σκληραίνει, το μαζεύουν με προσοχή. Κυράδες το καθαρίζουν, όπως κάναμε παλιά με τη φακή. Το πλένουν και δεν πετάνε το νερό. Μ’ αυτό λούζονται ή πλένουν τα προικιά των κοριτσιών. Πολλές φορές χρειάστηκε να συγκρατηθώ για να μη γράψω μόνο για όλη αυτήν τη ν ιερή τελετή της μαστίχας.
Βέβαια, μια πληθώρα δυνατών συναισθημάτων με κατέκλυσε τις φριχτές ώρες της τραγωδίας, του αφανισμού. Και στ’ αλήθεια πόνεσα διαβάζοντας επιστολές που φανερώνουν τους πραγματικούς αίτιους αυτής της συμφοράς. Μετέφερα ό,τι μου επέτρεπε η μυθιστορηματική γραφή.
Ερώτηση: Στο οπισθόφυλλο συναντάμε δύο εντελώς διαφορετικούς κόσμους: μια αρχοντοπούλα που χάνει τα πάντα και ένα κορίτσι που μεγαλώνει στον μαυλομαχαλά, στη γειτονιά του πληρωμένου έρωτα. Πώς συνομιλούν μέσα στο βιβλίο οι κοινωνικές αντιθέσεις της Χίου εκείνης της εποχής;
Aπάντηση: Οι κοινωνικές αντιθέσεις αναμειγνύονται ταυτόχρονα με τέτοιο τρόπο ώστε να προβάλλονται έντονα οι διαφορές τους. Αυτό είναι διαχρονικό. Από την άλλη, το οπισθόφυλλο ενός βιβλίου πρέπει να είναι γραμμένο με τέτοιο τρόπο ώστε να εξιτάρει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Δε σκόπευα να αναφερθώ στις ανισότητες αλλά φαίνεται πως οι ήρωες με παρέκαμψαν! Γιατί αυτό το μικρό κείμενο είναι η μυθιστορηματική διαδρομή όπου τα πάντα εναλλάσσονται στην πορεία, το μετάξι συνταξιδεύει με το κάμποτο, το χρυσάφι με την ένδεια. Αυτές οι ηχηρές αντιθέσεις δυναμώνουν την πλοκή.
Ερώτηση:Η μαστίχα στο μυθιστόρημά σας φαίνεται να είναι κυρίως γυναικεία υπόθεση. Τι σας οδήγησε να δώσετε τόσο ενεργό ρόλο στις ηρωίδες σας μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο περιορισμούς; Πώς βλέπετε τη θέση της γυναίκας στη Χίο εκείνης της εποχής σε σχέση με τη σημερινή;
Aπάντηση: Αυτό που περιγράφω για τις εργάτριες της μαστίχας, είναι πραγματικό. Στις παρουσιάσεις του βιβλίου είχα να παρουσιάσω πλούσιο φωτογραφικό υλικό με γυναίκες που καθάριζαν σε πανέρια αυτό το ακριβό αγαθό. Και τώρα θα σας ξαφνιάσω: Θέλοντας να γνωρίσω καλύτερα την εποχή, χρειάστηκε μεταξύ άλλων να διαβάσω τις εντυπώσεις περιηγητών που αναφέρονται με έκπληξη στις γυναίκες της Χίου εκείνης της εποχής. Γράφουν πως τα κορίτσια, παρέες παρέες, τριγυρνούσαν στους δρόμους, πείραζαν τους άντρες, γελούσαν, τραγουδούσαν. Σε φωτογραφίες από πίνακες της εποχής, βλέπουμε γυναίκες με τη φούστα στη μέση της γάμπας ή και ακόμα ψηλότερα, όταν σε χωριά της Ελλάδας πετροβολούσαν την κόρη που της φαινόταν ο αστράγαλος! Η γυναίκα της Χίου εκείνων των καιρών ήταν ξεχωριστή και αυτό όφειλα να το δώσω στους αναγνώστες μου.
Ερώτηση:Η γλώσσα των ηρώων σας είναι γεμάτη από χιώτικη ντοπιολαλιά, ευχές, κατάρες και ιδιωματικές εκφράσεις της εποχής. Πώς καταφέρατε να ισορροπήσετε ανάμεσα στην αυθεντικότητα και στην αναγνωστική ροή; Και τι μας αποκαλύπτουν αυτές οι εκφράσεις για την κοινωνία της τότε Χίου;
Aπάντηση: Η γλώσσα είναι το σημαντικότερο, κατά τη γνώμη μου, στοιχείο που φανερώνει το πολιτισμικό γίγνεσθαι όχι μόνο της εποχής αλλά και του κάθε ατόμου γενικότερα. Η επίπεδη γλώσσα αποδυναμώνει ένα κείμενο, η χρήση πολλών καλολογικών στοιχείων και κοσμητικών το κάνει εμετικό. Θέλοντας πάντα να γνωρίσω την εποχή, το χώρο, τη γειτονιά, τους ανθρώπους, οφείλω να μάθω τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν τότε. Και από εκεί ξεκινά η μαγεία γιατί έχω να διαχειριστώ διαλέκτους και ποικίλα γλωσσάρια: των ναυτικών, των διανοουμένων, των Ελλήνων της υψηλής κοινωνίας και των φτωχών, των χαμάληδων του λιμανιού, της αμόρφωτης νησιοτοπούλας, των γυναικών του πληρωμένου έρωτα, των Τούρκων που κυριαρχούν. Τις βρισιές, τις κατάρες, τις ευχές.
Έχοντας προχωρήσει αρκετά την ιστορία μου, συναντώ μια λέξη και τρελαίνομαι. Αλλάζουν όλα! «Μαυλομαχαλάς»! Δεν έχω ξανασυναντήσει τέτοιο κράμα αρχαίας ελληνικής γλώσσας και τουρκικής: μαυλο- από το εκμαυλίζω= διαφθείρω / μαχαλάς= (τουρκ.) γειτονιά. Αυτή η λέξη με στοιχειώνει. Πρέπει οπωσδήποτε να τη χρησιμοποιήσω. Είναι η γειτονιά του πληρωμένου έρωτα.
Αλλάζω όλη τη δομή του βιβλίου γιατί θέλω μια ηρωίδα να μεγαλώνει εκεί, αλλά και να συνδέεται με τους αρχικούς μου ήρωες. Και ψάχνω την ιστορία αυτών των περιοχών: γιατί τα κόκκινα φανάρια έγιναν σήμα κατατεθέν, πώς λέγονται σε διάφορες γλώσσες αυτά τα σπίτια, πώς λένε την πόρνη αλλιώς, τους άντρες που τις εκμεταλλεύονται κλπ. Ένα γλωσσικό ταξίδι που μου επιτρέπει να κάνω τους ήρωές μου να ζωντανεύουν, να αυτονομούνται και να μου μιλούν με τη δική τους διάλεκτο, την αληθινή.
Ερώτηση:Ο τίτλος συνδυάζει τη μαστίχα και το στοιχειό: τη «Μαστοιχειώ». Ποια είναι τελικά αυτή η μυστηριώδης μορφή που μασάει το δάκρυ του σκίνου; Είναι ένας λαϊκός θρύλος, ένα σύμβολο της μοίρας ή μια μεταφορά για τα πάθη και τις ενοχές των ανθρώπων;
Aπάντηση: Λατρεύω τα παραμύθια και θα τα βρείτε σε κάθε βιβλίο μου. Μελέτησα αρκετά χιώτικα ψάχνοντας να βρω ένα θρύλο για τη μαστίχα και ξαφνιάστηκα γιατί δεν βρήκα τίποτα. Μόνο αυτό με τον Άγιο Ισίδωρο που το δέντρο δάκρυσε την ώρα του μαρτυρίου του. Μια και δεν ήταν αυτό που αναζητούσα, έγραψα για μια ξωτικιά που ζει μέσα στον κορμό του σκίνου και ερωτεύεται έναν χρυσαετό που όμως αυτός αγαπούσε μιαν άλλη. Αυτό το μικρό παραμύθι ενέχει πολλά στοιχεία από το μυθιστόρημα και το αγαπώ πολύ. Όσο για τη Μαστοιχειώ, είναι αυτό που μαρτυρά το όνομά της, μια νεραγίδα, μια μιλιγάνα –έτσι αποκαλούν τις νεράιδες. Η Μαστοιχειώ δεν έχει φανερό ενεργό ρόλο στην πλοκή του μυθιστορήματος. Ενυπάρχει, διαφορετική κάθε φορά, μέσα στους ήρωες, μέσα στην ιστορία. Είναι το στοιχειό του βιβλίου.
Ερώτηση: Η μαστίχα μοιάζει να ξεπερνά τον ρόλο ενός πολύτιμου προϊόντος και να μετατρέπεται σχεδόν σε χαρακτήρα που επηρεάζει ζωές, σχέσεις και πεπρωμένα. Σε ποια στιγμή της συγγραφής νιώσατε ότι η μαστίχα έπαψε να είναι απλώς ιστορικό στοιχείο και έγινε ζωντανό μέρος της αφήγησης;
Aπάντηση: Θέλω πολύ να σας ευχαριστήσω για αυτή την ερώτηση! Με κάνατε να συνειδητοποιήσω, για πρώτη φορά, ότι τα τέσσερα τελευταία μου βιβλία αναφέρονται σε ιστορίες μέγιστης Καταστροφής. Μόνο στο Vinsanto η Καταστροφή προηγείται. Αυτή ή ήδη γνωστή τραγική κατάληξη είναι συχνά μια παγίδα που αποφεύγω. Δε θέλω να περιγράψω κάτι που έχει ειπωθεί και γραφτεί κατά κόρον. Αλλά κάθε φορά, παρασύρομαι γιατί βρίσκω διαβάζοντας κάτι που δεν ήξερα και θέλω να το μοιραστώ. Πρέπει να ξέρουμε τι έγινε τότε, για τα τεράστια καλάθια με τις μύτες και τα αυτιά των νεκρών Ελλήνων, αλλά και για τη συμπεριφορά των δικών μας που ξήλωναν ακόμα και τις στέγες για να πάρουν μολύβι, που πρόδωσαν την ίδια τους την πατρίδα για τα οφίτσια. Όσο για την τύχη των ηρώων μου, ποτέ δε γνωρίζω ποια θα είναι. Όλα έρχονται μόνα τους. Είναι σαν να βλέπω μια ταινία και απλά την καταγράφω για να τη διηγηθώ.
Ερώτηση: Πέρα από το ιστορικό του υπόβαθρο, τι πιστεύετε ότι έχει να πει η ιστορία της «Μαστοιχειούς» στον σημερινό αναγνώστη; Ποια πανανθρώπινα ζητήματα εξακολουθούν να μας αγγίζουν δύο αιώνες αργότερα;
Aπάντηση: Ο Έρωτας και ο Αγώνας, οι Θεσμοί, η Τιμή και η Προδοσία είναι έννοιες διαχρονικές. Το ίδιο και τα λάθη. Η Μάνα που πρέπει με κάθε τίμημα να προστατέψει το παιδί της – δεν ξέρετε πόσο υπέφερα μαζί με τη Λουκία, τη θαύμασα, υποκλίνομαι με δέος στη θυσία της. Το πάθος, ο πόθος, το όνειρό, κινητήριοι μοχλοί. Αλλά, αλήθεια σας λέω, δε με ενδιαφέρει να περάσω μηνύματα. Ένα παραμύθι θέλω να πω με δράκους και μαρμαρωμένες βασιλοπούλες.
Ερώτηση:Από τα ηλεκτρονικά βιβλία και τα κοινωνικά δίκτυα μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη, η τεχνολογία αλλάζει διαρκώς τον τρόπο που δημιουργούμε και καταναλώνουμε ιστορίες. Πώς βιώνετε αυτή τη μετάβαση ως συγγραφέας; Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία αποκτά νέες δυνατότητες ή δοκιμάζεται από νέες προκλήσεις;
Aπάντηση:Η Τέχνη του Λόγου είναι ζήτημα προσωπικό. Η τεχνολογία βοηθά στη συλλογή πληροφοριών, είναι πιο εύκολο να γράφω στον υπολογιστή, να σβήνω, να συμπληρώνω, να αποθηκεύω. Καμιά τεχνητή νοημοσύνη δε θα γράψει ένα μυθιστόρημα και ένα ποίημα όπως ο άνθρωπος. Για να αλαφρώσω την ψυχή μου, για να απαλλάξω το νου από τις μέλισσες που βουίζουν, είναι ανάγκη να βρω τις λέξεις να τα ονοματίσω όλα αυτά που με καταδιώκουν. Πρέπει να κάνω λέξεις σκέψεις και ψυχή και αυτά είναι ίδιον ανθρώπινο.
Ευχαριστούμε θερμά τη συγγραφέα για την όμορφη συζήτηση και τη γενναιόδωρη κατάθεση εμπειριών, σκέψεων και συναισθημάτων. Ευχόμαστε η «Μαστοιχειώ» να αγαπηθεί από τους αναγνώστες και να συνεχίσει το ταξίδι της, βρίσκοντας τον δρόμο της σε όσο το δυνατόν περισσότερες ψυχές και βιβλιοθήκες.
Ευχόμαστε πάντα έμπνευση, δημιουργία και όμορφες ιστορίες μέσα από τις λέξεις σας.
